Σημειώσεις στο έργο του Πρόκλου “Περί της κατά Πλάτωνα Θεολογίας” – Βιβλίο Πρώτο
114,5
Τι είναι το λεγόμενο θείο.
“κάθε θεός έχει λάβει υπόσταση με βάση την ίδια την κορυφαία ένωση των όντων γιατί καθώς ανεβαίναμε από τα σώματα οι θεοί μας παρουσιάστηκαν ως ενάδες, ενάδες υπερούσιες, οι οποίες γεννούν τις ουσίες, τελειοποιούν, ρυθμίζουν και εξαρτούν από τον εαυτό τους όλες τις πρωταρχικές ουσίες.”
Εδώ η παράγραφος αυτή μας δίνει στοιχεία για τους θεούς ότι:
α) έχουν λάβει υπόσταση. Αυτό σημαίνει ότι ἵστανται υπό μιας αρχής. Η αρχή αυτή είναι το Εν το οποίο δεν είναι μέσα στην υπόσταση και στην ύπαρξη αλλά ἵσταται και άρχει των όντων.
Ενώ οι θεοί είναι υπό αυτής της αρχής και για αυτό χαρακτηρίζονται ως υπόσταση και ύπαρξη.
Το ίδιο συμβαίνει με όλο το υπόλοιπο παν το οποίο υπάρχει υπό του Ενός. Δλδ ακόμη και οι άνθρωποι βρίσκονται εντός της υπόστασης και έχουν ύπαρξη όπως και οι θεοί. Η διαφορά όμως μεταξύ τους είναι ότι οι μεν θεοί είναι αθάνατοι και νοητοί και οι άνθρωποι θνητοί και υλαίοι ή αλλιώς αισθητοί.
Ακόμη όμως και οι Θεοί οργανώνονται σε βαθμίδες και τάξεις. Μια τάξη θεών είναι οι Ενάδες οι οποίες είναι υπερούσιες και αποτελούν τα αίτια για τις ουσίες.
Οι Ενάδες είναι εκτός της ομάδας της ύπαρξης που χαρακτηρίζεται ως Ον. Είναι δλδ εκτός ουσίας και έτσι ως ανώτερες της ουσίας μπορούν να γεννήσουν την ουσία. Ως ανώτερες της ουσίας χαρακτηρίζονται υπερούσιες. Οι δε ουσίες που εδώ αναφέρονται είναι η αμέριστη και μεριστή ουσία.
Η αμέριστη ουσίας είναι το στοιχείο των θεών εντός του όντος, δλδ των θεών που έχουν ενιαία ουσία χωρίς μέρη.
Η μεριστή ουσία είναι το στοιχείο του πεδίου του γίνεσθαι δλδ του αισθητού πεδίου, του πεδίου των θνητών, είναι η ουσία που η σημερινή επιστήμη ονομάζει ύλη.
Επίσης μας αναφέρει για τις Ενάδες ότι εξαρτούν από τον εαυτό τους τις πρωταρχικές ουσίες δλδ την μεριστή και αμέριστη ουσία.
114,13
“Αυτό ακριβώς το θείο όμως δεν είναι μόνο η ύπαρξη και το ένα που βρίσκεται σε κάθε βαθμίδα του όντος αλλά μαζί αυτό που μετέχει και αυτό στο οποίο μετέχει, από αυτά το δεύτερο είναι θεός και το πρώτο θεοποιημένο.”
Στην παράγραφο αυτή δείχνεται ότι το ον οργανώνεται σε βαθμίδες όπου κάθε βαθμίδας προΐσταται μια Ενάδα. Η δε Ενάδα είναι εκτός όντος αλλά βρίσκεται στην κορυφή της βαθμίδας του όντος.
Το δε θείο είναι ταυτόχρονα δύο πράγματα. Αυτό που θεοποιεί αλλά και το θεοποιημένο.
Αυτό που θεοποιεί είναι θεός, ενώ το θεοποιημένο μετέχει στον θεό. Και τα δύο όμως χαρακτηρίζονται θεία.
Έτσι οι θεοί είναι θείοι εκ φύσεως.
Έτσι άνθρωποι θεοποιημένοι και αποθεωμένοι χαρακτηρίζονται θείοι και αυτοί λόγω της συμμετοχής στο θείο.
Για το λόγω αυτό το θείο εμφανίζεται με πολλά πρόσωπα (θεοί, ήρωες κτλ) και έτσι ορίζεται ο πολυθεϊσμός.
114,18
“Όλα λοιπόν εκτός από το Ένα, ως εξαρτημένα από τους θεούς και κατώτερα τα εκλαμβάνουμε, δλδ την ουσία την ζωή και τον νου, γιατί δεν έχουν λάβει υπόσταση οι θεοί μέσα σε αυτά αλλά πριν από αυτά και τα παράγουν και τα συνδέουν χωρίς όμως να οριοθετούνται από αυτά.”
Εκτός από την Αρχή του παντός η οποία είναι το Ένα όλα τα άλλα είναι εξαρτημένα από τους θεούς. Διότι οι θεοί είναι τα αίτια τόσο της ουσίας (μεριστής, αμέριστης), τόσο και της ζωής τόσο και του νου. Έτσι οι θεοί δεν λαμβάνουν υπόσταση από αυτά (ουσία, ζωή, νου) αλλά αυτοί δίνουν την υπόσταση σε αυτά και οι ίδιοι τα συνδέουν και τα παράγουν. Έτσι οι θεοί δεν οριοθετούνται από αυτά.
Με άλλα λόγια οι θεοί δίνουν την ύπαρξη στην ουσία (οι Ενάδες). Οι ίδιοι όμως είναι υπερούσιοι.
Οι θεοί δίνουν ζωή και δεν είναι οι ίδιοι ζωντανοί λόγω της ζωής όπως οι άνθρωποι.
Το ίδιο κάνουν και με τον νου, αυτοί δίνουν τον νου στα έμβια και δεν λαμβάνουν υπόσταση γιατί τους νοούν οι άνθρωποι για παράδειγμα. Ανεξαρτήτως τι νοούν οι άνθρωποι για τους θεούς αυτοί υπάρχουν είτε οι άνθρωποι τους νοούν είτε όχι, είτε οι άνθρωποι τους νομίζουν σε μια κατάσταση είτε σε άλλη. Δλδ οι θεοί μένουν αμετάβλητοι από την νόηση που κάνουν οι άνθρωποι για αυτούς και όχι μόνο αυτό αλλά οι θεοί διαμορφώνουν τον νου των ανθρώπων ως αίτια αυτού.
114,23
“σε πολλά όμως σημεία ο Πλάτωνας και αυτά που συμμετέχουν στους θεούς με τα ίδια ονόματα τα τιμά και τα ονομάζει θεούς …. γιατί και την θεία ψυχή ο Σωκράτης την αποκαλεί θεό, των θεών λοιπόν τα άλογα και οι αναβάτες όλοι είναι και οι ίδιοι αγαθοί και έχουν αγαθή προέλευση…. Και δεν είναι ακόμη αυτό περίεργο γιατί αυτά που πάντοτε είναι συνενωμένα με τους θεούς να συμπληρώνουν με αυτούς μια σειρά, πως δεν επιτρέπεται να τα αποκαλούμε θεούς ; ”
Εδώ αναφέρεται ότι ό,τι έχει σχέση με τους θεούς εντάσσεται στην ακολουθία τους και μετέχει σε αυτούς. Αυτή η ακολουθία των θεών αποκαλείται “σειρά” η οποία μπορεί να συμπεριλαμβάνει κάθε τι σχετικό με τον θεό όπως ανθρώπους ακόλουθους, ψυχές, σκέψεις, υλικά αφιερώματα, ιερά αντικείμενα, ζώα, φυτά και κάθε τι σχετικό με τον θεό.
115,8
“Αλλά και τους Δαίμονες οι οποίοι είναι ως προς την ουσία κατώτεροι από τους θεούς και έχουν λάβει υπόσταση σε σχέση με αυτούς σε πολλά σημεία τους αποκαλεί θεούς, γιατί και στον Φαίδρο και στον Τίμαιο και σε άλλους διαλόγους θα βρεις αυτόν να επεκτείνει μέχρι και τους Δαίμονες την προσωνυμία των θεών. Και το πιο παράδοξο δεν δίστασε και κάποιους ανθρώπους να αποκαλέσει θεούς.”
Στην σειρά λοιπόν των θεών συμπεριλαμβάνονται και άλλοι μικρότεροι θεοί όπως οι Δαίμονες αλλά και άνθρωποι. Όλοι αυτοί λαμβάνουν την προσωνυμία των θεών στους οποίους μετέχουν.
115,14
“Πρέπει λοιπόν από όλα αυτά να αντιληφθούμε άλλος είναι θεός απόλυτα, άλλος λόγω της ένωσης, άλλος λόγω της συμμετοχής, άλλος λόγω της επαφής και άλλος λόγω της ομοιότητας, γιατί κάθε υπερούσιος θεός είναι πρωταρχικά θεός κάθε νοητικός λόγω της ένωσης κάθε θεία ψυχή λόγω της συμμετοχής, οι δαίμονες είναι θεοί λόγω της επαφής τους με εκείνους και οι ψυχές των ανθρώπων λόγω της ομοιότητας λαμβάνουν αυτή την ονομασία. Καθένα από αυτά όπως έχει ειπωθεί είναι περισσότερο θείο παρά θεός…..το θείο λοιπόν είναι κατώτερο από την πρωταρχική θεότητα όπως ακριβώς αυτό που είναι ενωμένο είναι κατώτερο από το Ένα και το νοητικό από τον νου, και το έμψυχο από την ψυχή και πάντοτε προηγούνται τα πιο ενιαία και πιο απλά (όχι σύνθετα) ενώ η σειρά των όντων καταλήγει στο ίδιο το Εν”
Εδώ δίνεται ο ορισμός του θείου και επισημαίνεται η διαφορά με τον θεό.
Θείο είναι ό,τι έχει κάποια σχέση με το πρωταρχικό Θεό ο οποίος είναι ενιαίος και απλός δλδ όχι σύνθετος.
Οι σχέσεις αυτές ως προς τον πρωταρχικό Θεό είναι:
σχέση απόλυτου (Ενάδες, Εν)
σχέση ένωσης (Νοητοί θεοί, Ολύμπιοι)
σχέση συμμετοχής (θείες ψυχές, Ήρωες)
σχέση επαφής (Δαίμονες)
σχέση ομοίωσις (ανθρώπινες ψυχές)
όλα τα όντα που έχουν αυτές τις σχέσεις με την πρωταρχική θεότητα ονομάζονται θεία και σαν ορισμός είναι κατώτερος του ορισμού “θεός” που αναφέρεται ως προσωνυμία του Ενός.
Το ίδιο κατώτερα είναι όσα είναι ενωμένα με το Εν ενώ το Εν είναι ανώτερο από αυτά.
Το ίδιο κατώτερα είναι όσα νοητικά διότι προέρχονται από το νου.
Τα ψυχικά από την ψυχή.
Άρα το Εν, ο νους και η ψυχή είναι ανώτερα και πιο απλά και ενιαία από τα παράγωγα τους που είναι οι θεοί, τα έμψυχα και τα νοητικά.
Εδώ αμυδρά δίνεται ο ορισμός τριών καταστάσεων ανώτερων από τους θεούς, τα έμψυχα και τα νοητικά. Αυτές οι ανώτερες καταστάσεις είναι το Εν, Ψυχή, Νους.
120,2
“το καθολικό ον δεν γεννιέται”
αυτή η θέση του Πρόκλου θα αποτελέσει τον πρόλογο του κεφαλαίου για τα πατρικά και μητρικά αίτια.
Ως καθολικό ον ορίζονται τα πεδία των όντων μαζί με τα όντα εντός αυτών κάτω από τις Ενάδες μέχρι το Ον.
Το δε υποτιθέμενο Μη-Ον δεν υφίσταται
Αυτά τα πεδία είναι
| Νοητικό πεδίο θεών, Ολύμπιοι | Ον |
| Νοερό πεδίο Δαιμόνων (οι Δαίμονες είναι μεταξύ Νοητικών Θεών και Ψυχών) | |
| Υποσελήνιο πεδίο εγκόσμιων θεών, ίσως θεοποιημένων Ηρώων. (πεδίο θνητών, ψυχών, ηρώων), Η ψυχή είναι το μέσο μεταξύ ύλης και θείου. | |
| Γίγνεσθαι, πεδίο θνητών μη θεοποιημένων |
Παρακάτω θα δειχθεί ότι τα αγέννητα όντα είναι : οι Νοητικοί Θεοί, Νοεροί Θεοί, οι Ψυχές και το πεδίο του γίγνεσθαι.
Το γίγνεσθαι ως σύνολο είναι αγέννητο αλλά εντός του υπάρχει η υλική γέννηση.
120,2
“ότι το καθολικό Ον δεν γεννιέται και ο Σωκράτης στον Φαίδρο αποδεικνύει τις ψυχές ως αγέννητες και πάνω από αυτές και από την υπόσταση μεσα στον χρόνο οι ίδιοι οι θεοί είναι τοποθετημένοι”
Εδώ μας αναφέρει ότι το Ον είναι οι ψυχές και οι θεοί.
Τις δε ψυχές στον Φαίδρο ο Σωκράτης αποδεικνύει ότι είναι αγέννητες, οι δε θεοί είναι άνω από την υπόσταση μέσα στον χρόνο.
Η υπόσταση μέσα στον χρόνο είναι το πεδίο του γίγνεσθαι.
Θεωρητικά ο χρόνος είναι το όριο του γίγνεσθαι. Είναι σαν μια σαπουνόφουσκα. Τα τοιχώματα του σαπουνιού είναι ο χρόνος και ο αέρας που κινείται εντός της φούσκας η μεταβαλλόμενη ύλη που συγκροτείται και αποδομείται συνεχώς. Έτσι ο χρόνος είναι το όριο μεταξύ μεταβολής και αμεταβλητότητας. Οι θεοί ως αμετάβλητοι και αγέννητοι βρίσκονται εκτός χρόνου δλδ όπως λέει “πάνω από την υπόσταση μέσα στον χρόνο”.
120,8
“Επειδή (το θείο) είναι ανεξάρτητο από κάθε γέννηση, όχι μόνο αυτής που γίνεται μέσα σε ένα μέρος του χρόνου, όπως εννοούμε την γέννεση των υλικών σωμάτων, ούτε αυτής που εκτείνεται στο σύνολο του χρόνου, όπως μας αποδεικνύει ο Τίμαιος την γέννηση των ουρανίων σωμάτων”
Δλδ τα υλικά σώματα γεννιούνται και ζουν σε ένα μέρος του χρόνου.
Τα ουράνια σώματα γεννιούνται και αυτά αλλά στο σύνολο του χρόνου.
120,17
“1) η πρόοδος των θεών γίνεται πάντα με βάση την ενότητα
2) ενώ τα κατώτερα βρίσκονται ενοποιημένα μέσα στα προηγούμενα τους
3) και αυτά που τα παράγουν συγκρατούν μέσα τους αυτά που παράγονται
4) το αδιαίρετο (αδιαίρετον), λοιπόν, το αδιαφοροποίητο (αδιάκριτον), και το ενωμένο (ηνωμένον) είναι αγέννητο.”
Ανάλυση των 4άρων αυτών θέσεων του Πρόκλου.
1)Η πρόοδος είναι δράση της θείας δυνάμεως πώς αυτή από την πρώτη αιτία, το Εν, απορρέει και διαπερνά το Ον φτάνοντας μέχρι το έσχατο σημείο ύπαρξης.
Σε όλη αυτήν την πορεία η θεία δύναμη τίθεται ως θεμέλιο της ύπαρξης κάθε όντος.
Η θεία δύναμη από την πηγή της μέχρι το έσχατο σημείο του όντος ελαττώνεται.
Η ελάττωση για τα θεία όντα (θεούς, δαίμονες, ήρωες, θεποιημένες ψυχές) αυτή ορίζεται ως ελάττωση ικανότητας παραγωγής του πλήθους των αιτιών και όχι της αγαθότητας. Δλδ κάθε ον είναι αγαθό αλλά διαφέρει στην ικανότητα να παράγει το αγαθό.
Άλλο μπορεί να είναι αίτιο για παράδειγμα 5 αγαθών π.χ. (υπομονή, ομορφιά, σοφία, έρωτα, καλοσύνη) και άλλο ον 2 αγαθών π.χ. (υπομονή, ομορφιά). Και τα δύο όμως είναι αγαθά.
Η θεία δύναμη πέμπεται μέσα στο γίγνεσθαι αλλά τα όντα που την προσλαμβάνουν διαφέρουν στην ικανότητα λήψης και έτσι υπάρχει η κακή τους λειτουργία που παράγει το κακό.
Αυτή η πρόοδος της θείας δυνάμεως έχει ως βάση την ενότητα. Η ενότητα είναι ότι όλα τα όντα ενώνονται μεταξύ τους με το κοινο χαρακτηριστικό τους το θείο.
2)Η ενότητα αυτή κάνει τα όντα να βρίσκονται το ένα μέσα στο άλλο. Σαν ένα κρεμμύδι με πολλούς χιτώνες. Αυτή ειναι η οντολογική δομή της ύπαρξης.
Τα κατώτερα βρίσκονται μέσα στα ανώτερα. Δλδ στο κέντρο του κρεμμυδιού βρίσκεται το ον με την μικρότερη ικανότητα στο αγαθό, και όσο περνάμε σε εξωτερικούς χιτώνες βρίσκονται ανώτερα όντα μέχρι να φτάσουμε στους Θεούς.
Κάποια στιγμή φτάνουμε στον τελευταίο εξωτερικό χιτώνα που είναι οι Νοητικοί Θεοί.
Πέρα από αυτούς υπάρχουν οι Ενάδες και το Εν οι οποίοι είναι πέραν του Όντος και όχι μέρη αυτού. Αλλά ενώνονται με το Ον βάσει μιας ενοποιητικής δυνάμεως, της ενότητας.
3) εδώ η λέξη “παράγω” δεν εννοείται ως γέννεση αλλά ως ποιος είναι το αίτιο των επομένων όντων. Έχουμε την θέση ότι οι Θεοί είναι αίτια για τους Δαίμονες, οι Δαίμονες για τις ψυχές.
Οι τελευταίες συγκρατούνται εντός των προηγουμένων, δλδ οι ψυχές εντός των Δαιμόνων.
Οι Δαίμονες συγκρατούνται εντός των Θεών.
Οι Θεοί συγκρατούνται βάση της ενότητας.
4) Το αγέννητο χαρακτηριστικό λοιπόν αναφέρεται στο αδιαίρετο των Θεών, στο αδιαφοροποίητο των Θεών και στο ενωμένο χαρακτηριστικό τους. Με άλλα λόγια το θείο είναι αγέννητο.
120,22
“Επομένως και αν κάποιες γεννήσεις των θεών αναφέρονται από τον Πλάτωνα στα μυθολογικά του δημιουργήματα…έχουν δημιουργηθεί για να δώσουν συμβολικές ενδείξεις και ότι την απόρρητη εμφάνιση από τα αίτια επικαλύπτοντας οι μύθοι την αποκαλούν γέννηση”
Την απόρρητη εμφάνιση από τα αίτια οι μύθοι την αποκαλούν γέννηση Θεών.
Μιας λοιπόν οι Θεοί είναι αγέννητοι η εμφάνιση τους από τις προηγούμενες βαθμίδες ύπαρξης είναι άγνωστη για τους ανθρώπους. Αυτήν την εμφάνιση οι μύθοι την αποκαλούν γέννηση.
121,11
Ποια η μέθοδος παρουσίασης των Θεών κατά Πλάτωνα
“Ο Πλάτωνας λοιπόν όταν έπλαθε μύθους ταίριαζε να τους δημιουργήσει ακολουθώντας τους θεολόγους, όταν όμως συζητούσε διαλεκτικά και όταν ερευνούσε και παρουσίαζε τα θεία διανοητικά και όχι μυστικά ταίριαζε να εξυμνήσει το αγέννητο των θεών”
Με άλλα λόγια η παράγραφος αυτή μας λέει ότι στην πραγματικότητα οι Θεοί είναι αγέννητοι.
Η μυθολογική τους όμως παρουσίαση όταν γίνεται μυστικά και δραματικά χρησιμοποιεί την γέννεση αυτών.
Όταν όμως ερευνάται το θείο διαλεκτικά και διανοητικά εκεί φαίνεται η αληθής κατάσταση των πραγμάτων χωρίς παραμυθία η οποία δείχνει το αγέννητο των θεών.
121,22
“Αγέννητοι λοιπόν είναι οι θεοί,
- ενώ σε αυτούς υπάρχει η σειρά των πρώτων, των ενδιάμεσων και των τελευταίων προόδων,
- και υπεροχές και υποβαθμίσεις των δυνάμεων
- και ενιαίες συνενώσεις από τα αίτια και πολύμορφες γεννήσεις των αιτιατών
- και όλα έχουν λάβει υπόσταση το ένα μέσα στο άλλο
- ενώ παραλλάσει ο τρόπος της υπόστασης
- άλλα υπάρχουν πριν από τα κατώτερα συμπληρώνοντας τα
- άλλα επιθυμούν τα τελειότερα γεμίζοντας από αυτά και συμμετέχοντας στην δύναμη των ανωτέρων τους γεννούν τα κατώτερα τους και τελειοποιούν την ύπαρξη τους”
Στην παράγραφο αυτή γίνεται μια συνοπτική περιγραφή του όντος.
Οι θεοί είναι όπως είπαμε πιο πάνω αγέννητοι.
1) Οι πρόοδοι των θεών διακρίνονται σε 3 διαβαθμίσεις, την πρώτη, ενδιάμεση και τελευταία.
1η πρόοδος από το πεδίο πέραν του Όντος στους Νοητούς θεούς (δλδ από Εναδες και Εν στους Νοητούς)
Ενδιάμεση πρόοδος από τους Νοητους θεους στους Νοερούς (Δαίμονες)
Τελευταία πρόοδος από τους Νοερούς στις ψυχές.
2) Οι δυνάμεις που προοδεύουν όσο πιο κοντά στο Εν είναι υπερέχουν σε αγαθοποιό δύναμη
όσο πιο μακρυά είναι είναι υποβαθμισμένες σε δύναμη αγαθοποιό. Δλδ όταν η δύναμη υπερέχει μπορεί και παράγει περισσότερα αγαθά αποτελέσματα από μια δύναμη που είναι υποβαθμισμένη και παράγει λιγότερο αγαθά αποτελέσματα. Το κάθε παραγόμενο αποτέλεσμα εισέρχεται στο πεδίο του γίγνεσθαι.
3) ενιαίες συνενώσεις αναφέρεται στο θείο στοιχείο που ενώνει όλα τα όντα
πολύμορφες γεννήσεις αναφέρεται σε αυτά που παράγουν οι θεοί.
4) όλα υπάρχουν σε διάταξη “κρεμμυδιού” το ένα μέσα στο άλλο. βλ. 120,17
5) παραλλάσει ο τρόπος της υπόστασης
οι υπάρξεις του Όντος έχουν διαφορετική δραστηριότητα.
Άλλα ως ανώτερα συμπληρώνουν τα κατώτερα
Άλλα ως κατώτερα επιθυμούν να τελειοποιηθούν και μετέχουν στα ανώτερα.
Τα πεδία του Κόσμου
| ΕΝ ΚΑΙ ΟΝΤΑ | ΠΕΔΙΑ | ΥΠΕΡΟΥΣΙΟ – ΟΝ | ΕΙΝΑΙ – ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ |
| ΕΝ | ΥΠΕΡΟΥΣΙΟ ΠΕΔΙΟ | ΕΚΤΟΣ ΟΝΤΟΣ | ΕΙΝΑΙ – ΕΚΤΟΣ ΧΡΟΝΟΥ |
| ΕΝΑΔΕΣ | |||
| ΝΟΗΤΟΙ ΘΕΟΙ | ΝΟΗΤΙΚΟ ΠΕΔΙΟ ΘΕΩΝ | ΟΝ | |
| ΔΑΙΜΟΝΕΣ | ΝΟΕΡΟ ΠΕΔΙΟ ΔΑΙΜΟΝΩΝ | ||
| ΗΡΩΕΣ | ΥΠΕΡΣΕΛΗΝΙΟ ΠΕΔΙΟ ΜΑΚΑΡΩΝ | ||
| ΨΥΧΕΣ | ΥΠΟΣΕΛΗΝΙΟ ΠΕΔΙΟ – ΨΥΧΩΝ | ΓΙΓΝΕΣΘΑΙ – ΕΝΤΟΣ ΧΡΟΝΟΥ | |
| ΘΝΗΤΑ ΟΝΤΑ | ΠΕΔΙΟ ΓΑΙΑΣ |