Πρόκλος
Η ανάγκη της εσωτερικής ησυχίας, της στροφής προς τα έσω και της θεωρίας του Νοητού Φωτός — είναι βαθύτατα παρούσα σε πολλά σημεία του έργου του Πρόκλου, ιδιαίτερα:
- στο Περί της κατά Πλάτωνα Θεολογίας,
- στα Σχόλια στον Παρμενίδη,
- και στις αναφορές του στη θεουργία και τη νοητική ανάβαση.
Συναφείς ιδέες στον Πρόκλο:
- Ησυχία και στροφή στον Νου:
Ο Πρόκλος διδάσκει ότι για να στραφεί η ψυχή προς τα νοητά, πρέπει να «μαζευτεί» και να σιγάσει τις αισθητές εντυπώσεις, όπως έκανε ο Πλάτων στον Φαίδρο ή στον Θεαίτητο. Χρησιμοποιεί επανειλημμένα φράσεις όπως: «στρέφειν τὴν ψυχὴν ἐπὶ τὰ νοητὰ»
και
«ἀνέρχεσθαι ἐν ἡσυχίᾳ πρὸς τὸ ἕν». - Νοητό Φως:
Το Νοητό Φως ή Θεία Φωταγώγηση είναι θεμελιώδης έννοια στη θεολογία του Πρόκλου. Δεν το βλέπει με αισθητή όραση, αλλά μέσω της νοερᾶς ἐνάργειας, δηλαδή της άμεσης και υπεραισθητής γνώσης. Λέει χαρακτηριστικά πως: «Ἐκλάμπει τὸ νοητὸν φῶς ἐπὶ τὰς καθαρὰς ψυχὰς, ὥσπερ ὁ ἥλιος ἐπὶ τοὺς καθαροὺς ὀφθαλμοὺς». - Θεουργική ακινησία:
Στη θεουργία, τονίζει την ανάγκη για σιωπή, εσωτερική ηρεμία, και δέηση χωρίς λόγο, για να επιτραπεί στη νοητή παρουσία να «επιφοιτήσει»: «ἐν ἡσυχίᾳ καὶ σιγῇ δέχεσθαι τὰ ἀπόρρητα φῶτα» (Σχόλια στα Χαλδαϊκά Λόγια).
Ενδεικτικό Παράθεμα (παραφρασμένο):
Από το Περί της κατά Πλάτωνα Θεολογίας, βιβλίο Β’:
«Ἡ ψυχὴ ἀναδιπλοῦται ἐφ’ ἑαυτήν, ἀναμιμνῄσκουσα τὸ πατρικὸν φῶς, καὶ ἐν ἡσυχίᾳ ἀτενίζει τὰ ἄνω…»
(Η ψυχή επιστρέφει στον εαυτό της, ανακαλώντας το πατρικό φως, και μέσα στην ησυχία ατενίζει τα άνωθεν.)
Εις Α’ Αλκιβιάδην, σελ. 16-18 (Σχόλιο στο πρώτο διάλογο του Πλάτωνα)
Αρχαίο:
«Οἱ θεουργοὶ οὐ θεωρίᾳ μόνῃ ἀνέρχονται πρὸς τὴν τοῦ θεοῦ ἐπιστήμην, ἀλλ’ ἐκ τῶν ἐπιφανειῶν αὐτοῦ καὶ τῆς πρὸς αὐτὸν θείας ἑνώσεως… ὅτε καὶ τοῖς ἀσωμάτοις ἐγγίγνεται φῶς νοητὸν καὶ σιγή τις ἄρρητος.»
Μετάφραση:
«Οι θεουργοί δεν ανεβαίνουν προς τη γνώση του θεού μόνο με τη θεωρία, αλλά από τις ίδιες τις εμφανίσεις του και τη θεία ένωση μαζί του… όταν και στα ασώματα εγγίζεται ένα νοητό φως και μια άρρητη σιγή.»
Εις Χαλδαϊκά Λόγια (fragmenta), λόγος 1.149-150, ed. Majercik
Αρχαίο:
«Ἐκ τῆς ἀμέθεκτου δυνάμεως προήλθεν φῶς καὶ νοερὰ μορφὴ, καὶ ἀναλαβοῦσα τὸν θεῖον ἄνθρωπον ἀνήγαγε πρὸς τοὺς ἀσωμάτους πατέρας.»
Μετάφραση:
«Από την αμέθεκτη δύναμη προήλθε φως και νοητή μορφή, και, λαμβάνοντας τον θείο άνθρωπο, τον ανέβασε προς τους ασώματους Πατέρες.»
Εις Χαλδαϊκά Λόγια, λόγος 1.35-36
Αρχαίο:
«Τότε λάμψεις κατερχόμεναι ἀπὸ τῶν νοερῶν δυνάμεων ἀναπληροῦσι τὸν ἄνθρωπον θείας ζωῆς καὶ συνουσίας.»
Μετάφραση:
«Τότε κατερχόμενες λάμψεις από τις νοερές δυνάμεις γεμίζουν τον άνθρωπο με θεία ζωή και κοινωνία.»
Συμπέρασμα:
Το κάλεσμα για εσωτερική ησυχία και νοητική θέαση του φωτός των Νοητών βρίσκεται στον πυρήνα της νεοπλατωνικής και θεουργικής του πρακτικής.
Η ιδέα της εσωτερικής ησυχίας και της νοητικής όρασης προς το Φως είναι βαθιά ενσωματωμένη στη “Περί της Κατά Πλάτωνα Θεολογίας”.
Πλωτίνος
Ο Πλωτίνος αναφέρεται επανειλημμένα στη σιγή του νου και στη νοητή θέαση του Φωτός, ιδίως όταν μιλά για την άνοδο της ψυχής προς το Ένα και για την εμπειρία της έκλαμψης του Νοητού. Ακολουθούν βασικά αποσπάσματα από τις Εννεάδες, σε αρχαίο κείμενο με μετάφραση και σύντομο σχολιασμό:
1. Εννεάδα VI.9.11 [Τελευταία Πραγματεία – Πώς προσεγγίζουμε το Ένα]
Αρχαίο:
«Χρὴ γὰρ ἀφελεῖν πάντα… μηδὲν κινοῦντας μηδ’ ἀλλοτρία προσβλέποντας, ἀλλ’ ἔτι καὶ ἀναιρεῖν πάντα, ἄχρι καὶ τῆς θεάσεως ἐν ἡσυχίᾳ γενέσθαι…»
Μετάφραση:
«Πρέπει να αφαιρέσουμε τα πάντα… χωρίς να κινούμε τίποτε, χωρίς να προσβλέπουμε σε τίποτε ξένο, αλλά ακόμη και να άρουμε τα πάντα, μέχρι που η θέα να λάβει χώρα μέσα στην ησυχία…»
Σχόλιο:
Η ησυχία δεν είναι μόνο εξωτερική, αλλά η σιγή του νου, των εικόνων και κάθε κίνησης. Η θεωρία του Ενός γίνεται μόνο σε τέτοια εσωτερική σιγή.
2. Εννεάδα V.3.17 [Περί γνώσεως του Ενός]
Αρχαίο:
«τότε φῶς ἐπέλαμψε ἐξαίφνης, καὶ τὸ νοητὸν ἦν παρόν· καὶ ὁρᾷς ἑαυτόν ἐκ φωτὸς γεγονότα…»
Μετάφραση:
«τότε, φως έλαμψε αιφνιδίως, και το νοητό ήταν παρόν· και βλέπεις τον εαυτό σου ότι έχει προέλθει από φως…»
Σχόλιο:
Η εμπειρία του Νοητού γίνεται ως φωτισμός, έλαμψη, όχι συλλογιστικά. Αυτή η εμπειρία συνοδεύεται από σιγή, ενορατική ακινησία.
3. Εννεάδα VI.7.36 [Περί του Αγαθού]
Αρχαίο:
«Οὐ λογισμῷ οὐδὲ διανοίᾳ· ἀλλ’ ἐν ἡσυχίᾳ γενόμενος καὶ ἕν γενόμενος, τότε αἴφνης ἐφάπτεται φωτὸς οὐκ ἀποτέμνοντος…»
Μετάφραση:
«Όχι με συλλογισμό ούτε με διάνοια· αλλά όταν γίνει κάποιος ήσυχος και ένα [με τον εαυτό του], τότε αγγίζει ξαφνικά ένα φως που δεν διαχωρίζει…»
Σχόλιο:
Πρόκειται για άμεση επαφή με το Νοητό Φως. Προϋποτίθεται εκμηδένιση της διανοητικής φλυαρίας και απόλυτη εσωτερική σιγή.
4. Εννεάδα I.6.8 [Περὶ τοῦ Καλού]
Αρχαίο:
«Καὶ τότε ἰδὼν τὸ κάλλος ἐκπλήττεται καὶ ἔρχεται εἰς ἔρωτα, ἐκεῖνο ὃ ἐπέλαμψε οὐ λόγῳ λέγεται…»
Μετάφραση:
«Και τότε, βλέποντας το Κάλλος, εκπλήσσεται και έρχεται σε έρωτα, και αυτό που έλαμψε δεν λέγεται με λόγο…»
Σχόλιο:
Η θεωρία του Νοητού Φωτός είναι υπερ-λεκτική· η εμπειρία είναι άρρητη, προκύπτει μόνο σε εκείνον που βρίσκεται σε κατάσταση ερωτικής σιγής απέναντι στο Ένα.
5. Εννεάδες VI.9.11 – «Ἡ ἔκστασις πρὸς τὸ Ἕν»
Αρχαίο:
«Πολλάκις ἐξεγερθεὶς πρὸς ἐμαυτὸν καὶ ἀποστάς τῶν ἄλλων… τότε καθορᾶν φῶς ἄρρητον καὶ πληρούσθαι ἔρωτος ἀληθινοῦ καὶ θελήσειν συνεῖναι τῷ Ἐνί…»
Μετάφραση:
«Πολλές φορές ανυψώθηκα προς τον εαυτό μου και απομακρύνθηκα από όλα τα άλλα… και τότε έβλεπα ένα ανέκφραστο φως και πλημμύριζα από αληθινό έρωτα και ήθελα να ενωθώ με το Ένα…»
🔹 Σχόλιο: Πρόκειται για μυστικιστική εμπειρία εκστάσεως, όπου ο Πλωτίνος «βλέπει» το Ένα, χωρίς μορφή ή διάκριση, ως καθαρό φως και έρως.
6. Εννεάδες V.3.17 – «Ἀναγωγή εἰς τὸν Νουν καὶ τὸ Ἕν»
Αρχαίο:
«Χρὴ δὲ ἀποθέσθαι πάντα… καὶ τότε μόνῳ τῷ νοητικῷ ὀφθαλμῷ ἰδεῖν τὸ φῶς ἐκεῖνο, οὐκ ἔξωθεν φαιδρὸν, ἀλλ’ ἔνδον ἀνατέλλον.»
Μετάφραση:
«Πρέπει να αποθέσουμε όλα… και τότε με μόνο τον νοητικό οφθαλμό να δούμε εκείνο το φως, όχι λαμπρό από έξω, αλλά που ανατέλλει από μέσα.»
➤ Συμπέρασμα:
Ο Πλωτίνος περιγράφει την εμπειρία του Νοητού Φωτός με λέξεις όπως:
- ἡσυχία, σιγή, ακινησία
- ἐπέλαμψις, ξαφνική θέα, φῶς
- ἕνωσις, ἔρως, ἄρρητον
Αυτή η θεωρία δεν αποκτάται με σκέψη ή λόγο, αλλά μόνο όταν ο νους σιγήσει εντελώς και στραφεί προς το εσωτερικό του φως.
Μια σημείωση :
Ο Πρόκλος και Πλωτίνος περιγράφουν το Νοητό Φως ως Ασώματο.
Οι Βουδιστές περιγράφουν το Ασώματο ως ουδεμία μορφή ούτε φως αλλά ως αίσθηση Άπειρου Χρόνου, Άπειρου Χώρου και αίσθηση του Τϊποτα.
Αλλά το Εν-Νιρβάνα είναι μετά και από αυτές τις αισθήσεις, διότι και οι αισθήσεις είναι νοητικά φαινόμενα.
Το Εν – Νιρβάνα είναι το απλό Υπερούσιο και Υπέρλογο ως κενό-απλό, όταν δεν σου δημιουργεί κανένα νοητικό φαινόμενο, μπορεί αυτό το βίωμα να διαρκέσει 1 δευτερόλεπτο μπορεί και λεπτά, αλλά Αυτό είναι το Εν.
Το αντιλαμβάνεστε σιγά σιγά…από τις εμπειρίες τους τι βίωναν και ποιες οι διαφορές οι διάφοροι ασκητές;
Άλλο Νοητό Φως (μορφή), άλλο Ασώματο Ον (άπειρος χρόνος χώρος, τίποτα), και άλλο Εν καμία σκέψη-συναίσθημα
