Στην αρχαία Ελλάδα δεν υπήρχε θεσμική ή θρησκευτική λατρεία του «κακού» με τον τρόπο που ίσως φανταζόμαστε από άλλες θρησκευτικές παραδόσεις (π.χ. τον Σατανά στον Χριστιανισμό).
Η Κακία και οι κακοδαίμονες (ή «κακοδαίμονες τύχες») αντιμετωπίζονταν ως προσωποποιήσεις κακών ιδιοτήτων ή συμφορών, όχι ως θεότητες άξιες τιμής ή λατρείας. Αντίθετα, οι Έλληνες απέφευγαν, καταδίκαζαν ή και αποτρόπαιναν τέτοιες δυνάμεις με τελετές ή ηθικά παραγγέλματα.
📌 1. Η Κακία ως Αλληγορική Μορφή
Η θεά Κακία εμφανίζεται κυρίως στον γνωστό μύθο του Ηρακλή στον σταυροδρόμι, όπως τον αφηγείται ο Ξενοφών (Απομνημονεύματα 2.1.21–34). Εκεί:
- Η Κακία παρουσιάζεται ως γυναίκα με επιτηδευμένη εμφάνιση, που προσφέρει στον Ηρακλή εύκολη ζωή γεμάτη ηδονές.
- Η Αρετή, αντίπαλη μορφή, προσφέρει δρόμο δύσκολο αλλά ένδοξο.
Η Κακία δεν είναι θεά με λατρεία ή ναούς, αλλά συμβολική προσωποποίηση της φαυλότητας, του άνομου βίου, του εύκολου δρόμου. Παρόμοιες αλληγορικές μορφές υπάρχουν στην ελληνική σκέψη, χωρίς όμως να θεοποιούνται με την έννοια της θετικής θρησκευτικής τιμής.
📌 2. Δελφικά Παραγγέλματα και Ηθική Καταδίκη
Τα Δελφικά Παραγγέλματα, τα ηθικά ρητά που αποδίδονταν στον Απόλλωνα μέσω του Μαντείου των Δελφών, περιέχουν εντολές όπως:
- Κακίαν ἀπέχου – «να απέχεις από την κακία»
- Κακίαν μίσει – «να μισείς την κακία»
Αυτές δεν προτρέπουν απλώς σε ηθική στάση, αλλά δείχνουν αποστροφή προς το κακό ως αντίθετο προς την θεϊκή τάξη και το αγαθόν.
Η λατρεία της Θεάς Κακίας ήταν απαγορευμένη και η Θεά Κακία είναι η μοναδική Θεότητα που δεν επιθυμεί να λατρεύεται !
📌 3. Κακοδαίμονες και Αποτροπαϊκές Τελετές
Οι κακοδαίμονες (δηλ. κακοί δαίμονες) θεωρούνταν πνεύματα ή αόρατες δυνάμεις που προκαλούν συμφορές, ασθένειες ή ηθική διαφθορά. Δεν λατρεύονταν αλλά:
- Αποτρεπόταν η επίδρασή τους με τελετές καθαρμών, θυσιών ή μαγικών πράξεων.
- Σε πολλές τελετές, όπως τα Καθαρτήρια ή τα Αποτρόπαια, η πόλη εξαγνιζόταν από την παρουσία κακοδαιμόνων.
- Σε σπίτια τοποθετούνταν αποτροπαϊκά σύμβολα (μάσκες, γοργόνεια) για να κρατούν μακριά τους κακοποιούς δαίμονες.
Άλλοτε, οι θεοί μπορούσαν να στείλουν κακοδαιμόνια τιμωρίας, αλλά ακόμα και τότε, σκοπός ήταν η επαναφορά της θεϊκής τάξης, όχι η λατρεία της κακίας.
📌 4. Απουσία “λατρείας του Κακού”
Σε αντίθεση με κάποιες άλλες κοσμολογίες όπου υπάρχει ισότιμη δυαδικότητα καλού-κακού (όπως στο ζωροαστρισμό), η ελληνική κοσμολογία:
- Έβλεπε το κακό όχι ως αυτόνομη δύναμη, αλλά ως απομάκρυνση από την τάξη και το αγαθόν (ιδιαίτερα στον Πλάτωνα και στους Πλατωνικούς).
- Ο Αγαθός Δαίμων (π.χ. στο συμπόσιο του Πλάτωνα ή στις εορτές) είναι συνώνυμο της εύνοιας και του θείου αγαθού.
- Ο Κακοδαίμων είναι το αντίθετο και επιζητείται να απομακρυνθεί, όχι να τιμηθεί ή να εξευμενιστεί με θετικό τρόπο.
✅ Συμπέρασμα
Όχι μόνο δεν υπήρχε λατρεία του “κακού” στην αρχαία Ελλάδα, αλλά η κακία και οι δυνάμεις της αποστρέφονταν και ηθικά και τελετουργικά. Η Κακία ήταν συμβολικό πρόσωπο του κακού βίου. Οι κακοδαίμονες θεωρούνταν αρνητικές δυνάμεις που έπρεπε να απομακρύνονται.
Υπήρχαν ανθρωποθυσίες στην αρχαία Ελλάδα για αποτροπή των κακοδαιμόνων όπως στην Καρχηδόνα ή στην Φοινίκη ;
Η ανθρωποθυσία στην αρχαία Ελλάδα δεν αποτελούσε θεσμική ή συστηματική πρακτική όπως στην Καρχηδόνα ή στις σημιτικές θρησκείες (Φοινίκη, Μωάβ, κ.ά.), όπου προσφέρονταν κανονικά θυσίες παιδιών ή ενηλίκων για την εξευμένιση θεοτήτων όπως ο Μολώχ ή η Τανίτ.
Ωστόσο, υπάρχουν λίγες και αμφιλεγόμενες μαρτυρίες για σποραδικά ή μυθολογικά περιστατικά ανθρωποθυσίας στην αρχαία Ελλάδα, κυρίως:
- σε ακραίες καταστάσεις (π.χ. λοιμοί, πολιορκίες, προφητείες)
- ή στο πλαίσιο παλαιών μυθολογικών παραδόσεων που σταδιακά εγκαταλείφθηκαν ή μετασχηματίστηκαν σε συμβολικές τελετές.
🔴 Όχι συστηματική πρακτική
Στην ελληνική θρησκεία:
- Ο άνθρωπος δεν θεωρείται κατάλληλο θύμα για τους θεούς· η θυσία ζώων (βοδιών, προβάτων, χοίρων) είναι επαρκής.
- Η ύβρις (ὕβρις), δηλαδή η παραβίαση της φυσικής και θεϊκής τάξης, περιλαμβάνει και τη δολοφονία ανθρώπων σε τελετουργικό πλαίσιο.
- Π.χ. ο Πυθαγόρας και αργότερα οι νεοπλατωνικοί καταδικάζουν την αιματοχυσία, ακόμα και για τα ζώα.
📚 Πηγές για ανθρωποθυσίες στην Ελλάδα (μυθικές ή ιστορικές)
1. Ιφιγένεια (Ευριπίδης, Αισχύλος)
- Ο Αγαμέμνων, για να εξευμενίσει την Άρτεμη και να πλεύσει προς Τροία, προσφέρει την κόρη του Ιφιγένεια.
- Η παράδοση αυτή μετασχηματίζεται αργότερα: η Ιφιγένεια σώζεται τελευταία στιγμή και αντικαθίσταται με ελάφι (επιβίωση συμβολικής αντίληψης ανθρωποθυσίας → ζώο).
2. Θηβαϊκός Κύκλος – Μένων και Αντίνορας
- Σε εποχές λοιμού ή πολιορκίας, ερωτούνταν μαντεία (π.χ. Δελφοί) και υπήρχαν εντολές για “θυσία” κάποιου αθώου ή βασιλικού μέλους (π.χ. το παιδί του βασιλιά).
- Ωστόσο, συχνά η παράδοση αυτή ερμηνεύεται ως αλληγορική ή δραματουργική, όχι ως απόδειξη θρησκευτικού εθίμου.
3. Ηράκλεια στη Θεσσαλία – Θυσία Ξένου
- Κατά τον Πλούταρχο (Περί δεισιδαιμονίας), υπήρχαν μαρτυρίες για θυσίες ξένων αιχμαλώτων σε ορισμένες τοπικές τελετές· όμως ο ίδιος τις καταδικάζει ως δεισιδαιμονικές ή βαρβαρικές παραδόσεις που δεν ανήκουν στην κλασική ελληνική θρησκεία.
4. Λεωκόριον στην Αθήνα
- Η δολοφονία των τριών θυγατέρων του Λεωκόρου (μυθολογική μορφή) για να σωθεί η πόλη από λοιμό αναφέρεται ως παράδειγμα θυσίας για το κοινό καλό, αλλά όχι ως τελετουργία που επαναλαμβανόταν.
⚖️ Σύγκριση με Καρχηδόνα και Φοινίκη
| Στοιχείο | Αρχαία Ελλάδα | Καρχηδόνα / Φοινίκη |
|---|---|---|
| Ανθρωποθυσία | Μυθολογική, εξαιρετικά σπάνια | Καθιερωμένη πρακτική σε ιερά (Tophet) |
| Θύματα | Πριγκίπισσες, ήρωες, αιχμάλωτοι | Παιδιά, βρέφη, αριστοκράτες |
| Λόγος Θυσίας | Εξευμενισμός θεών, αποτροπή λοιμού | Αφιέρωση στον Μολώχ, Τανίτ |
| Θρησκευτική Κατοχύρωση | Όχι επίσημη, συχνά ηθικά κατακριτέα | Ναι, με ιερείς και βωμούς |
✅ Συμπέρασμα
Η ανθρωποθυσία στην αρχαία Ελλάδα:
- δεν ήταν θεσμικά αποδεκτή ούτε συχνή.
- Αντιθέτως, συχνά εγκαταλείφθηκε ή μετασχηματίστηκε σε συμβολικές θυσίες ζώων.
- Οι σποραδικές περιπτώσεις είναι εξαιρέσεις, μυθολογικές ή τοπικές, που αργότερα θεωρήθηκαν βαρβαρικές ή αποτρόπαιες.
- Δεν υπήρχε λατρεία του “κακού” μέσω θυσιών, ούτε εξευμενισμός κακοδαιμόνων με ανθρώπινες θυσίες, όπως συνέβαινε στη Φοινίκη ή την Καρχηδόνα.
Χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τον Πλούταρχο, κυρίως από το έργο του «Περὶ δεισιδαιμονίας», όπου καταδικάζει έντονα τις δεισιδαιμονικές και βάρβαρες τελετουργίες, περιλαμβανομένων των ανθρωποθυσιών. Επιπλέον, παραθέτω αποσπάσματα και από άλλες πηγές σχετικές με σπάνιες αναφορές σε ανθρωποθυσία στην Ελλάδα.
📘 Πλούταρχος – Περὶ δεισιδαιμονίας (Περί δεισιδαιμονίας)
Απόσπασμα 1 – Καταγγελία της δεισιδαιμονίας και των ανθρωποθυσιών
«Ἐνίοτε δὲ καὶ θύουσιν ἀνθρώπους, ὥσπερ ἐν Ταυρίδι παρὰ τοῖς Ταύροις καὶ ἐν Καρχηδόνι καὶ ἐν τισὶ τῶν Ἑλλήνων πόλεων ἀνεγράφη τὰ τοιαῦτα φανερῶς ἢ διὰ χρησμῶν ἢ διὰ δειμάτων. Ἀνθρώπους ἱερεύουσιν οἱ δεισιδαίμονες, τὰς δὲ θυσίας ταύτας ἀνθρωποκτόνους καὶ θεοστυγεῖς νομίζουσιν αὐτοὶ καὶ φοβοῦνται.»
🗣 Μετάφραση:
«Κάποιες φορές θυσιάζουν ανθρώπους, όπως στους Ταύρους της Ταυρίδας, στην Καρχηδόνα, και σε ορισμένες ελληνικές πόλεις, είτε ύστερα από χρησμούς είτε από φόβο. Οι δεισιδαίμονες προσφέρουν ανθρώπους ως θυσία, αλλά οι ίδιοι θεωρούν αυτές τις θυσίες φονικές και αποτρόπαιες για τους θεούς και τις φοβούνται.»
➡️ Ο Πλούταρχος καταγγέλλει ανοιχτά τέτοιες πράξεις ως δεισιδαιμονικές και ξένες προς την ελληνική ευσέβεια (εὐσέβεια).
Απόσπασμα 2 – Η δεισιδαιμονία φέρνει παράνοια και βαρβαρότητα
«Ὁ δὲ δεισιδαίμων οὐ παῖδας μόνον καὶ γυναῖκας ἀποσφάττει, ἀλλὰ καὶ ἑαυτὸν πολλάκις τυμπανίζει καὶ κακῶς ἀνθ’ ἡδονῆς καὶ ἀναπαύσεως τοῦ θεοσεβεῖν ἐν λύπῃ τὸν θεὸν νομίζων.»
🗣 Μετάφραση:
«Ο δεισιδαίμονας δεν θυσιάζει μόνο παιδιά και γυναίκες, αλλά πολλές φορές τυραννιέται και ο ίδιος, νομίζοντας ότι τιμά τον θεό με λύπη και βασανισμό αντί με χαρά και ανάπαυση.»
➡️ Ο Πλούταρχος διαχωρίζει την ευσέβεια από τη δεισιδαιμονία, υποστηρίζοντας ότι οι θεοί δεν επιθυμούν πόνους και θανάτους ως προσφορά.
📘 Επιπλέον αρχαίες πηγές
🔹 Ευριπίδης, Ιφιγένεια εν Αυλίδι
«Χρὴ σᾶρκας ἀνθρώπου μητρίας χερσὶ θῦσαι. / τὸν Ἑλλάδ᾽ ὀρθῶσαι στόλον.»
– (στ. 89–90)
🗣 Μετάφραση:
«Χρειάζεται να θυσιαστεί ανθρώπινη σάρκα με τα χέρια της μητέρας, για να ξεκινήσει η ελληνική εκστρατεία.»
➡️ Μια δραματοποιημένη σκηνή, που όμως στο τέλος ανατρέπεται: η Ιφιγένεια σώζεται με επέμβαση της Άρτεμης. Το κοινό δεν αποδέχεται την ανθρωποθυσία· βλέπει την παρέμβαση της θεάς ως θεϊκή καταδίκη της πράξης.
🔹 Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις 9.8.1 (Θήβαι)
«Λέγεται δὲ ὡς Λάιος καὶ Ἀντίοπος τὰ παῖδα ἐπὶ λοιμοῦ ἀνθρωποθυσίαν ἔθυσαν… ἔθος ἦν ἀναφέρεσθαι εἰς τοὺς χρησμούς.»
🗣 Μετάφραση:
«Λέγεται ότι ο Λάιος και η Αντίοπη θυσίασαν παιδί κατά τη διάρκεια λοιμού… Ήταν έθιμο να ανατρέχονται σε χρησμούς.»
➡️ Το χωρίο φανερώνει την παράδοση, όχι την κανονικότητα. Και εδώ, η θεϊκή παρέμβαση ή η μεταγενέστερη παράδοση καταδικάζει τέτοιες πρακτικές.
✅ Συμπέρασμα από τις πηγές
- Ο Πλούταρχος θεωρεί την ανθρωποθυσία δείγμα δεισιδαιμονίας και βαρβαρότητας, όχι ευσέβειας.
- Τα αρχαία δράματα και οι μυθολογίες χρησιμοποιούν την ανθρωποθυσία ως ηθικό δίλημμα ή στοιχείο τραγωδίας, αλλά συχνά με ανατροπή ή καταδίκη.
- Οι θεοί δεν παρουσιάζονται να ζητούν ανθρώπινο αίμα, και οι φιλόσοφοι και οι ευσεβείς θεωρούν τέτοιες πράξεις βλαβερές, ακραίες και μη ελληνικές.
Θεωρούνταν Ύβρις η ανθρωποθυσία ;
Ναι, στην κλασική και μεταγενέστερη ελληνική σκέψη η ανθρωποθυσία θεωρούνταν Ύβρις, δηλαδή βαριά προσβολή της θεϊκής και ανθρώπινης τάξης.
🔎 Τί είναι η Ὕβρις στην αρχαία Ελλάδα;
Η Ὕβρις (ύβρις) δεν είναι απλώς αλαζονεία. Είναι μια πράξη που:
- υπερβαίνει τα όρια που έχει θέσει η φύση ή οι θεοί,
- προκαλεί αδικία προς άλλους ανθρώπους ή το θείο,
- και απαιτεί θεία τιμωρία (Νέμεσις → Τίσις).
📌 Γιατί η ανθρωποθυσία θεωρείται Ύβρις:
1. Παραβιάζει την ιερότητα του ανθρώπου
- Ο άνθρωπος θεωρούνταν μέτοχος της λογικής και της κοινωνικής ζωής. Η βίαιη θανάτωσή του, ειδικά ως τελετουργική πράξη, ξεπερνούσε τα επιτρεπτά όρια.
- Ο Πλάτων, π.χ., μιλά για την ανθρωποκτονία ως την μέγιστη αδικία (Πολιτεία II, 361a).
2. Παρουσιάζεται συχνά ως στοιχείο βαρβαρότητας ή δεισιδαιμονίας
- Ο Πλούταρχος στο Περὶ δεισιδαιμονίας (όπως είδαμε) σαφώς καταδικάζει την ανθρωποθυσία.
- Την παρουσιάζει ως πράξη δειλών και δεισιδαιμόνων που δεν γνωρίζουν την αληθινή ευσέβεια.
3. Πάντα συνδέεται με τιμωρία ή τραγωδία
- Στον μύθο της Ιφιγένειας, ο Αγαμέμνων παραβιάζει την φυσική σχέση πατέρα–κόρης. Αυτό φέρνει την Νέμεσιν: τελικά χάνει την οικογένειά του.
- Παρόμοια, στον μύθο του Πενθέα (Ευριπίδης, Βάκχες), η παραβίαση των θεϊκών ορίων οδηγεί σε τραγικό τέλος.
🔥 Ενδεικτική χρήση του όρου Ύβρις σε σχετικό πλαίσιο
🔹 Σοφοκλής, Αντιγόνη (στ. 873–875)
«Ὕβρις φυτεύει τύραννον· Ὕβρις μεγάλη, ἐκ κενῆς εὐδαιμονίας ἰούσα, θεοὺς ἀνατρέπει.»
🗣 Μετάφραση:
«Η Ύβρις γεννά τον τύραννο· η μεγάλη Ύβρις, που πηγάζει από μάταιη ευδαιμονία, ανατρέπει τους θεούς.»
➡️ Εδώ υποδηλώνεται ότι η Ύβρις οδηγεί σε θεϊκή τιμωρία. Αν σκοτώσεις άνθρωπο με προσποίηση θυσίας, η πράξη σε εξομοιώνει με βάρβαρο τύραννο, προκαλεί τους θεούς.
📚 Χαρακτηριστικά παραδείγματα όπου η ανθρωποθυσία νοείται ως Ύβρις
| Περίσταση | Πράξη | Κατάληξη / Τιμωρία |
|---|---|---|
| Αγαμέμνων θυσιάζει Ιφιγένεια | Ανθρωποθυσία | Φόνος από την Κλυταιμνήστρα |
| Πολυξένη στους Τρώες (Ευριπίδης) | Θυσία σε τάφο του Αχιλλέα | Παρουσιάζεται ως βάρβαρη, φέρει οδύνη |
| Πενθέας (Βάκχες) | Ύβρις προς θεούς & τάξη | Φρικτό τέλος – κατασπαράσσεται |
✅ Συμπέρασμα
Η ανθρωποθυσία θεωρούνταν στην αρχαία Ελλάδα Ύβρις, δηλαδή:
- Παραβίαση της φυσικής, κοινωνικής και θεϊκής τάξης.
- Πράξη δεισιδαιμονίας ή βαρβαρότητας, όχι ευσέβειας.
- Προκαλεί τιμωρία από θεούς (Νέμεσις).
- Οι Έλληνες την δραματοποίησαν για ηθικό προβληματισμό, όχι για να τη δικαιολογήσουν.
Παρακάτω παραθέτω επιλεγμένα αποσπάσματα από φιλοσόφους και τραγικούς ποιητές της αρχαίας Ελλάδας, όπου γίνεται σαφής σύνδεση της Ὕβρεως με πράξεις ακραίας βίας, όπως η ανθρωποθυσία, η βλασφημία ή η προσβολή της θεϊκής τάξης. Αν και δεν χρησιμοποιούν πάντα τη λέξη «ἀνθρωποθυσία», η έννοια αποδίδεται μέσα από παραβάσεις των ορίων (μέτρον – ὕβρις – νέμεσις – τίσις).
🏛️ 1. Πλάτων – Νόμοι (872c–e)
«Ὁ θύων ἄνθρωπον ἐπ᾽ ἐλπίδι σωτηρίας πόλεως ἢ ἐπ᾽ ἀγαθῷ τινι, οὐ μόνον ὕβρις εἶναι δοκεῖ, ἀλλὰ καὶ θεομισία.»
🗣 Μετάφραση:
«Όποιος θυσιάζει άνθρωπο με σκοπό να σωθεί η πόλη ή για κάποιο άλλο αγαθό, όχι μόνο φαίνεται να διαπράττει Ύβριν, αλλά και μίσος προς τους θεούς (θεομισία).»
➡️ Ο Πλάτων απορρίπτει ρητά κάθε μορφή ανθρωποθυσίας. Τη θεωρεί ύβρι και θεομισία — δηλαδή διπλή προσβολή: προς την ηθική και προς το θείο.
🎭 2. Ευριπίδης – Εκάβη (στ. 115–125)
«Ἐς τάφον ἀνδρὸς θῦμα θυσίαν τιμᾷς; / Τοῦτο μανείης· Ἕλληνες γὰρ οὐ θεοὶ / ἀνθρώπων αἵματος ἔχουσιν ἱερὰ.»
🗣 Μετάφραση:
«Τιμάς τον τάφο ενός ανδρός με θυσία ανθρώπου; Είσαι τρελός! Οι Έλληνες δεν τελούν ιερουργίες με ανθρώπινο αίμα.»
➡️ Η Εκάβη κατηγορεί τους Έλληνες για ύβριν όταν προσπαθούν να θυσιάσουν την κόρη της Πολυξένη στον τάφο του Αχιλλέα. Η ίδια υπερασπίζεται το ήθος των Ελλήνων ως μη ανθρωποθυσιαστικό.
🎭 3. Αισχύλος – Πέρσαι (στ. 821–825)
«Ὕβρις φύει τύραννον· ὅταν γὰρ πλεῖον ἢ δίκαιον πίῃ, / ἄτης ἔχιδνα γεννᾷ, καὶ οὐκέτ᾽ ἐς τὸν / βίον ἀνάπνευμα κατέρχεται.»
🗣 Μετάφραση:
«Η Ύβρις γεννά τον τύραννο· γιατί όταν πιει περισσότερο από το δίκαιο, γεννάει την έχιδνα της Άτης, και τότε δεν υπάρχει επιστροφή στη ζωή.»
➡️ Η Ύβρις εδώ παρουσιάζεται ως γενεσιουργός δύναμη κακού, που οδηγεί στην Άτη (σύγχυση, τρέλα) και τελικά στην καταστροφή.
🧱 4. Αισχύλος – Αγαμέμνων (στ. 751–760)
«Ἄτης ἄρ᾽ ἐκπνέουσιν ὑπερκότοι βροτῶν / φρονήματα στυγνᾶς ἀθεώτατον βλάβας.»
🗣 Μετάφραση:
«Η Άτη (τύφλωση-καταστροφή) αναβλύζει από τις υπερήφανες και αυθάδεις σκέψεις των ανθρώπων· τις πιο θεομίσητες πληγές.»
➡️ Στον Αγαμέμνονα, η ύβρις της θυσίας της Ιφιγένειας οδηγεί στην Άτη — στην ηθική τύφλωση — και τελικά στον φόνο του Αγαμέμνονα.
📜 5. Ησίοδος – Θεογονία (στ. 231–232)
«Μηδ᾽ ὕβριν κτείνων ξείνους· ἐπὶ γὰρ θεός ἐστιν ἀγών.»
🗣 Μετάφραση:
«Μην πράττεις Ύβριν σκοτώνοντας ξένους· γιατί ο αγώνας είναι ενώπιον των θεών.»
➡️ Η ανθρωποκτονία στο πλαίσιο ανιέρου βίας, ακόμα και πέρα από τελετουργία, θεωρείται ύβρις ενώπιον των θεών.
✅ Τελική σύνθεση
| Συγγραφέας | Πράξη | Χαρακτηρισμός | Αντίδραση |
|---|---|---|---|
| Πλάτων | Ανθρωποθυσία | Ύβρις + Θεομισία | Φιλοσοφική καταδίκη |
| Ευριπίδης | Θυσία Πολυξένης | Παράνοια | Ηθική επίπληξη |
| Αισχύλος | Ύβρις → Άτη | Θεϊκή εκδίκηση | Καταστροφή |
| Ησίοδος | Φόνος ως Ύβρις | Αμαρτία ενώπιον θεών | Τίσις |
